پوختەیەک دەربارەی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ. د. ک)

پێناسە و دیرۆک و رێكخستنا حزبی:
ناڤ: پارتی دیموکراتی کوردستان. (پ. د. ک) پارتی دیموکراتی کوردستان پارتەکا دیموکراسی یا نشتیمانی و جەماوەری یە، کو باوەری ب مافێن مرۆڤی، دادپەروەرییا جڤاکی، گەشەپێدانا بەردەوام، فڕەییا سیاسی و نەتەوەیی و ئایینی و کولتووری، پێکڤەژیانا ئاشتیانە، ئازادی و یەکسانیێ، و مافێ چارەنڤێسی بۆ نەتەوا کورد و گەلێ کوردستانێ هەیە. ب رێیێن دیموکراسی و مەدەنی ل سەر بنەمایێ بیروباوەر و رێبازا بارزانیێ نەمر تێدکۆشیت و مفا ژ ئەزموونا گەلێن دی ژی وەرگرت. ل 16ێ تەباخا سالا 1946ێ ب سەرۆکاتییا بابێ رۆحی یێ کوردی (مەلا مستەفا بارزانیێ نەمر) هاتیە دامەزراندن. سەرەتا ناڤێ وێ (پارتی دیموکراتی کورد) بوو، و ل کۆنگرێ سێیێ کو ل 26/1/1953 ل باژێرێ کەرکووکێ هاتە گرێدان، بریار هاتە دان کو ناڤێ حزبی بێتە کرنە (پارتی دیموکراتی کوردستان).

بنەمایێن هزرین یێن کاری یێ پارتیاتیێ: پارتی خەباتا خۆ یا نەتەوەیی و نشتیمانی و دیموکراسی ل سەر ڤان بنەمایێن هزرین یێن ل خوارێ ب رێڤە دبەیت:
ئێکەم: وەك حزبەكا دیموکراسی یا جەماوەری یا پێشکەفتنخواز، نوینەراتییا نەتەوا کورد و گەلێ هەرێما کوردستانێ ل ئیراقێ دکەت. ب پشتەڤانییا رێبازا بارزانیێ نەمر، باوەری ب مافێ چارەنڤێسێ هەیە و بۆ مافێن وان یێن رەوا د تێکۆشینێ دایە.

دووەم: پارتی باوەری ب دەستاڤدەستکرنا ئاشتیانە یا دەسەڵاتێ هەیە و گەل ژێدەرێ دەسەڵاتانە. ب گۆرەی بنەمایێن دیموکراسی کو د کێبڕکێیا سیاسی یا ئاشتیانە و هەلبژارتنێن ئازاد و دەوری دا خویا دبن، دەسەڵات دهێنە گۆهۆڕین.

سێیەم: ل گۆڕەپانا سیاسی یا ئیراقێ وەك پارتەكا دیموکراتخواز کار بۆ چەسپاندنا سیستەمێ دیموکراسی یێ فیدرالی دکەت. ل سەر بنەمایێن هەڤبەشییا دروست و هەڤسەنگی و بەشدارییا چالاک بۆ بدەستڤەئینانا مافێن رەوایێن گەلێ کورد و کوردستانێ د چوارچوڤێ دەستوورێ هەردەم یێ ئیراقا فیدرال دا.

چوارەم: پارتی باوەری ب فرەپێکهاتەییێ ل هەرێما کوردستانێ هەیە و دان ب مافێ پێکهاتەیان دئێخیت، خەباتێ دکەت بۆ ئاڤاکرنا جڤاکەکی ل سەر بنەمایێ وەلاتیبوون و یەکسانی و رێزگرتنا مافێ هەمیان، بێ رەچاوکرنا رەگەز و ئایین و مەزهەب و جوداهیێن کولتووری.

پێنجەم: پارتی باوەری ب رەوایەتییا دۆزا گەلێ کورد و گەلێن دی یێن دەڤەرێ هەیە و تێدکۆشیت بۆ وێ چەندێ کو د ژێر رۆناهییا بنەمایێن یاسایا نێڤدەولەتی و پرەنسیپێن مافێ مرۆڤی و بنەمایێن چەسپاندی یێن مافێ گەلان د چارتەرێ نەتەوەیێن ئێکگرتی و دامەزراوە نێڤدەولەتیێن دی دا، هەمی پێکڤە د ئاشتی و ئارامیێ دا ل دەڤەرێ بژین و زەمینەیا ژیانەكا شایستە و رێزلێهاتی بۆ هەمی ئالییان بهێتە فەراهەمکرن.

ئارمانجێن سەرەکی:
ئارمانجێن پارتی ل سەر سێ پشکان هاتینە دابەشکرن:

1. ئارمانجێن نەتەوەیی: بدەستڤەئینانا مافێ چارەنڤێسێ نەتەوا کورد ب ڕێیێن ئاشتیانە، پشتەڤانیکرنا دۆزا کوردی ل پارچەیێن دی، ناساندنا تاوانێن ل دژی کوردی ب کۆمەلگەها نێڤدەولەتی، و ب دەستڤەئینانا ئێکەتییا ئەرد و گەلێ کوردستانێ و زڤراندنا دەڤەرێن کوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارا هەرێمێ.

2. ئارمانجێن نشتیمانی: پاراستنا قەوارە و دامەزراوەیێن دەستووریێن هەرێما کوردستانێ، دانانا دەستوورەکێ دیموکراسی بۆ هەرێمێ، چەسپاندنا ئێکڕێزی و پێکڤەژیانێ، چەسپاندنا سیستەمێ دیموکراسی یێ پەرلەمانی یێ فیدرالی ل ئیراقێ، و چارەسەرکرنا ئاریشەیێن د ناڤبەرا هەرێم و بەغدا دا ل گۆری دەستووری.

3. ئارمانجێن هەرێمایەتی و نێڤدەولەتی: کارکرن بۆ دانپێدانانا نێڤدەولەتی ب تاوانێن جینۆسایدێ، پتەوکرنا پەیوەندییێن دۆستانە دگەل وەڵاتێن دراوسێ، وەرگرتنا سیفەتێ چاڤدێر بۆ هەرێما کوردستانێ ل رێكخراوا نەتەوەیێن ئێکگرتی (UN)، و بهێزکرنا پێگەهێ نێڤدەولەتی یێ هەرێمێ.
 
کۆنگرەیێن حزبی ژ دەستپێکا دامەزراندنێ وێ:
کۆنگرێ ئێکەم: 16/8/1946 ، ب نهێنی ل باژێرێ بەغدا، ل مالا (سەعید فەهیم) هاتە گرێدان، ب ئامادەبوونا نێزیکی (70) نوینەران.

کۆنگرێ دووەم: ل مەها ئادارا سالا (1951) ل باژێرێ بەغدا، مالا (عەلی حەمدی) هاتە گرێدان، ب ئامادەبوونا نێزیکی (30) نوینەرێن لق و دەڤەرێن پارتی.

کۆنگرێ سێیەم: 26/1/1953 ، ل باژێرێ کەرکووک ، ب ئامادەبوونا نێزیکی (35-40) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ چوارەم: 4-7/10/1959 ل باژێرێ بەغدا، مالا (کاکە زیاد) ب سەرپەرشتییا مەلا مستەفا بارزانی هاتە گرێدان.

کۆنگرێ پێنجەم: مەها ئایارا سالا (1960) ، ل بارەگەهێ وێ دەمێ یێ حزبی ل باژێرێ بەغدا، هاتە گرێدان.

کۆنگرێ شەشەم: ل دەستپێکا مەها تەممووزا سالا (1964) ل قەزایا قەلێدزێ هاتە گرێدان.

کۆنگرێ حەفتەم: 15/11/1966 ، ل گەلالە هاتە گرێدان.

کۆنگرێ هەشتەم: 1/7/1970، ل ناڤپردان ب ئامادەبوونا (488) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ نەهەم: 4/10/1979، ل زێوێ یا دەڤەرا (مەرگەوەر) هاتە گرێدان، تێدا ب ئێکدەنگی (مسعود مستەفا بارزانی) وەك سەرۆكێ پارتی هاتە هەلبژارتن.

کۆنگرێ دەهەم: 2-12/12/1989، ل (مەرگەوەر) ب بەشدارییا (332) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ یازدەهەم: 1993، ل هەولێرا پایتەخت، ب بەشدارییا (2167) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ دوازدەهەم: 6-14/10/1999، ل هەولێرا پایتەخت، ب بەشدارییا (1473) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ سێزدەهەم: 11-18/12/2010، ل هەولێرا پایتەخت، ب بەشدارییا زێدەتری (1500) نوینەران هاتە گرێدان.

کۆنگرێ چاردەهەم: 3-6/11/2022، ل دهۆکێ هاتە گرێدان.
 
ئارمانجێن پارتی: پشكا ئێکەم:
ئارمانجێن نەتەوەیی ماددەیا (4):

ئێکەم: بدەستڤەئینانا مافێ بڕیاردانا چارەنڤێسێ یێ نەتەوا کورد و گەلێ کوردستانێ ب شێوازێ تێکۆشینا ئاشتیانە و دیموکراسیانە.

دووەم: پشتەڤانیکرن ژ دۆزا رەوا یا نەتەوا کورد ل پارچەیێن دی یێن کوردستانێ بۆ بدەستڤەئینانا مافێن وان یێن نەتەوەیی و نشتیمانی ب رێیا خەباتا ئاشتیانە و دیموکراسیانە.

ماددەیا (5): پڤتکرنا پەیوەندییێن دۆستانە و بهێزکرنا هەماهەنگی و گیانێ هاریکارییا ئێکدی دگەل هەمی رێكخراو و پارتێن سیاسی یێن دیموکرات و ئاشتیخواز.

ماددەیا (6): ناساندنا وان تاوانێن ل دژی گەلێ کوردستانێ هاتینە کرن ب کۆمەلگەها نێڤدەولەتی و داخوازکرنا گەرەنتیێن ناڤخۆیی و نێڤدەولەتی بۆ دووبارە نەبوونەڤا وان.

ماددەیا (7):
ئێکەم: بدەستڤەئینانا ئێکەتییا ئەرد و گەلێ کوردستانێ ب پێی راستییێن دیرۆکی و جوگرافی و زڤراندنا هەمی دەڤەرێن کوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارا هەرێمێ بۆ سەر هەرێما کوردستانێ ب پێی رێکارێن دەستووری.

دووەم: پەرەپێدانا فڕەییا سیاسی و پڤتکرنا کولتوورێ دایالۆگ و لێبووردەییێ د ناڤ مالا کوردستانی دا.

ماددەیا (8):
ئێکەم: داکۆکیکرن ژ مافێ هەمی وان کوردێن کو ل دەڤەرێن دی یێن ئیراقێ نشتەجێن وەك پشکەكا نەڤەقەتیای ژ گەلێ کوردستانێ.

دووەم: داکۆکیکرن ژ مافێن کوردستانیێن دیاسپورای و پڤتکرنا پەیوەندییێن جڤاکی و ئابووری و سیاسی و کولتووری دگەل وان.

ماددەیا (9): پاراستن و پەرەپێدانا ناسنامەیا نەتەوەیی و نشتیمانی د ناڤ رۆلێن نەتەوا مە دا.

پشكا دووەم:
ئارمانجێن نشتیمانی ماددەیا (10): پارێزگاری ژ مان و ئێکپارچەیی و بهێزکرنا قەوارە و دامەزراوە دەستووریێن هەرێما کوردستانێ.

ماددەیا (11): دانانا دەستوورەکی دیموکراسی بۆ هەرێما کوردستانێ.

ماددەیا (12): پاراستنا هەمی وان دەستکەفتێن نەتەوەیی و سیاسی و ئابووری و کولتووری یێن کو ب ئەنجامێ خەبات و قوربانیدانا گەلێ کوردستانێ و پێشمەرگە و هێزێن سیاسی و خوینا شەهیدان بەرهەم هاتینە.

ماددەیا (13):
ئێکەم: چەسپاندن و پڤتکرنا ئێکڕێزییا نشتیمانی و ئاشتییا ناڤخۆیی و پێکڤەژیان و گیانێ لێبووردەییێ د ناڤبەرا هەمی پێکهاتێن نەتەوەیی و ئایینی یێن هەرێما کوردستانێ و ئیراقێ.

دووەم: مسۆگەرکرنا مافێن نەتەوەیی و کولتووری و کارگێڕی یێن تورکمان و کلدان سریان ئاشووری و ئەرمەنی ل هەرێما کوردستانێ و ئیراقێ.

ماددەیا (14): گەشەپێدانا جڤاکەکی مەدەنی یێ هەڤچەرخ، کو سەرەوەرییا یاسای و دادپەروەری و هەڤدەرفەتی و رێزگرتنا ئازادیێن کەسی و گشتی تێدا فەراهەم ببن.

ماددەیا (15): چەسپاندنا سیستەمێ دیموکراسی یێ پەرلەمانی یێ فیدرالی ل ئیراقێ ب شێوەیەکێ کو وەلاتیبوونا تەمام بۆ ئیراقیان مسۆگەر بکەت و ببیتە ئەگەرێ مسۆگەرکرنا بەشدارییا هەمی پێکهاتەیێن ئیراقێ د دامەزراوە دەستوورییان دا ل سەر بنەمایێن هەڤبەشی و سازان و هەڤسەنگی.

ماددەیا (16): چارەسەرکرنا ئاریشەیێن د ناڤبەرا حکوومەتا هەرێما کوردستانێ و حکوومەتا ئیراقا فیدرال دا ب پێی دەستوورێ هەردەم و بجهئینانا تەمام یا بڕگە و ماددەیێن وێ وەك خۆ.

ماددەیا (17): بدەستڤەئینانا بەرژەوەندییا سیاسی و نشتیمانی یا هەڤبەش ب رێیا پەیوەندییا باش و هەڤسەنگ دگەل هێز و ئالییێن سیاسی یێن کوردستانێ و ئیراقێ.

ماددەیا (18): زێدەتر نشتیمانیکرنا سیاسەتا دەرڤە و دامەزراوەیا سەربازی یا ئیراقێ ب شێوەیەکێ کو نەکرێتە ئامرازێ ململانێیا سیاسی یا ناڤخۆیی د ناڤبەرا حکوومەتا فیدرالی و حکوومەتا هەرێمان دا و ل دژی گەلێن ئیراقێ ب کار نەهێت، هەروەسا ببیتە بەرجەستکەرێ بەرژەوەندییا گشتی یا هەمی پێکهاتێن نەتەوەیی و ئایینی ب پێی دەستووری.

ماددەیا (19): پابەندکرنا کۆمارا ئیراقا فیدرال کو بەرپرسیارییا (زڤراندن، قەرەبووکرن و رازیکرن) بگریتە ستۆ ل هەمبەر وان زیانێن گەهشتینە گەلێ کوردستانێ ب ئەگەرێ تاوانێن جینۆساید، تاوانێن دژی مرۆڤاتیێ، تاوانێن شەر و وان پێشێلکاریێن مافێ مرۆڤی کو ژ ئالیێ حکوومەتێن ئێک ل دویڤ ئێک یێن ئیراقێ ڤە هاتینە ئەنجامدان.

پشكا سێیەم:
ئارمانجێن هەرێمایەتی و نێڤدەولەتی ماددەیا (20): کارکرن بۆ بدەستڤەئینانا دانپێدانانا نێڤدەولەتی ب تاوانێن جینۆساید و تاوانێن دژی مرۆڤاتیێ و تاوانێن شەڕی، کو ل هەمبەر گەلێ کوردستانێ هاتینە ئەنجامدان.

ماددەیا (21): کارکرن ل سەر پابەندکرنا دەولەتا ئیراقێ ب رێزگرتن و پابەندبوون و بجهئینانا هەمی بەلگەنامە و پەیماننامە نێڤدەولەتییەکان، ب تایبەت یێن پەیوەندیدار ب مافێن مرۆڤی و مافێ پێکهاتەیان و مافێ بڕیاردانا چارەنڤێسی.

ماددەیا (22): پڤتکرنا پەیوەندیێن دۆستانە د ناڤبەرا هەرێما کوردستانێ و وەڵاتێن دراوسێ ل سەر بنەمایێ پرەنسیپێ بەرژەوەندییا هەڤبەش و رێزلێكرنا ئێکدی و دراوسێتییا باش و دەستوەرنەدانێ د کاروبارێن ناڤخۆیی یێن ئێکدی دا و چارەسەرکرنا ئاریشە و گرفتان ب شێوازێ ئاشتیانە و ب پێی بنەمایێن یاسایا نێڤدەولەتی یا گشتی.

ماددەیا (23): وەرگرتنا سیفەتێ چاڤدێر بۆ هەرێما کوردستانێ ل رێکخراوا نەتەوەیێن ئێکگرتی و دامەزراوێن وێ.

ماددەیا (24): پەرەدان ب پەیوەندیێن سیاسی و ئابووری و کولتووری یێن هەرێما کوردستانێ دگەل وەڵات و هەرێم و گەل و رێکخراوێن نێڤدەولەتی و تێکۆشین بۆ وێ چەندێ کو هەرێم و دامەزراوەیێن وێ ببنە ئەندام د رێکخراوێن هەرێمی و نێڤدەولەتی یێن ناحکومی دا.

ماددەیا (25): دروستکرنا پەیوەندیێن دۆستانە و هاریکاریێ دگەل وان گەل و پارت و کەسایەتی و رێکخراوێن ناحکومی یێن کو پشتەڤانی و باوەری ب مافێن گەلێ کوردستانێ هەیە.

ماددەیا (26): پاراستن و بهێزکرنا پێگەهێ نێڤدەولەتی یێ قەوارەیا سیاسی و دەستووری یا هەرێما کوردستانێ ب رێیا بدەستڤەئینانا پشتەڤانییا نێڤدەولەتی یا زێدەتر و مان د چوارچوڤێ هەڤپەیمانیێن نێڤدەولەتی یێن تایبەت ب رووبەرووبوونەڤا تیرۆرێ دا بۆ بدەستڤەئینانا ئاشتی و ئاسایشا نێڤدەولەتی ل دەڤەرێ.
 
سەرکردایەتی و هێکلێ نها یێ پارتی:
سەرۆکێ حزبی: مەسعود مستەفا بارزانی
جێگرێ سەرۆکی: نێچیرڤان ئیدریس بارزانی
جێگرێ سەرۆکی: مەسرور مەسعود بارزانی