قوتابخانەیا قوبەهان یەک ژ دێرینترین و ناڤدارترین ناڤەندێن زانستی و شوێنەوارێن مێژوویی یە ل سەر ئاستێ کوردستانێ و دەڤەرا بەھدینان ب گشتی، کو شاهدیێ ل سەر پێشکەفتنا ڕەوشەنبیری و شارستانی یا میرنشینا بادینان ددەت.
مێژوو و دامەزراندن
مێژوویا ئاڤاکرنا ڤێ قوتابخانەیێ بۆ سەردەمێ زێڕین یێ میرنشینا بەھدینان دزڤریت، ب تایبەتی د چەرخێ ١٦ێ زایینی دا. ل ژێر سێبەرا حوکمرانیا میر سۆڵتان حوسێن بەگێ وێلی (میرێ میرنشینا بادینان) هاتیە ئاڤاکرن، کو وی سەردەمی گرنگیەکا مەزن ب زانست و ئاڤەدانکرنێ دهاتە دان.
ناڤەندەکا زانستی و گەردونی
ئەو ناڤەندە تەنێ قوتابخانەیەکا ئایینی یا سادە نەبوو، بەلکو وەک زانکۆیەکا مەزنا سەردەمێ خۆ کاردکر. ل وێ دەرێ زانستێن هەمەجۆر وەک: زانستێن ئایینی و شەرعی. بیرکاری، فەلەکناسی و جوگرافی. پزیشکی، فەلسەفە و زمانەوانی (ب تایبەتی زمانێن کوردی، عەرەبی و فارسی). قوتابی و زانایان ژ پتریا دەڤەرێن جودا یێن ڕۆژهەڵاتا ناڤین ڕوو لێ دکر بۆ وەرگرتنا زانستی، و باوەرناما وێ (ئیجازە) ل هەمی دەڤەران دهاتە قبوولکرن.
شێوازێ تەلارسازیێ
ژ لایێ ئەندازیاری و تەلارسازیێ ڤە، قوبەهان شاهکارەکا هونەری یە:
ب بەرێ بازی و کلسێ هاتیە ئاڤاکرن، کو خۆ ل بەر سەقایێ دەڤەرێ بگریت.
خودان قوبەکا مەزن و ڕەسەن بوو و گوندێ قوبەھان ھاتیە ئاڤاکرن (ناڤێ وێ ژێ هاتیە).
ژوورێن جودا بۆ مانا قوتابیان (حجرە)، هۆلێن هەڤپشک یێن خواندنێ، و مزگەفتەک د ناڤ دا هەبوون.
نەخش و دیزاینێن وێ ڕەنگڤەدانەکا جوان یا هونەرێ تەلارسازیا کوردی و ئیسلامی یا وی سەردەمی پێشان ددەن.
جهێ جوگرافی
ئەڤ شینوارە دکەڤیتە بنیا گڕێ ئامێدیێ (دۆڵا باکوورێ باژێڕێ ئامێدیێ)، د ناڤ سروشتەکێ ڕەوان و ل سەر کەنارێ ڕووبارەکێ بچووک هاتیە ئاڤاکرن، کو کەشوهەوایەکێ ئارام و گونجای بۆ خواندنێ دابین دکر.
رەوشا وێ یا نوکە
د درێژاهیا مێژوویێ دا، ئەڤ ناڤەندە تووشی وێرانکاری و سۆتنێ بوویە (ب تایبەتی د هێرشێن دەولەتێن دەوروبەر یێن داگیرکەر دا)، لێ د سالێن دوماهیێ دا، ژ لایێ ڕێڤەبەریا شوێنەوارێن دهۆکێ و لایەنێن پەیوەندیدار ڤە، وەکو شینوارەکێ دیرۆکی ھاتیە پاراستن. ئەڤڕۆ وەک ناسنامەکا دیرۆکی و جهەکێ گەشتیاری یێ گرنگ ل دەڤەرێ هاتیە ناساندن.
