نڤێسین: پ.د جەبار قادر
پۆستێ پارێزگارێ کەرکووکێ د ڕۆژەڤا سیاسییا عێراقێدا هندێ هەستیارە، کو دگەل پۆستێ سەرۆک کۆماری دهێتە ھەڤبەرکرن. ئەڤ گرنگییە تنێ بۆ پێگەهێ جوگرافی و فرەنەتەوەییێ کەرکووکێ ڤەناگەڕیت، بەلکو دەرەنجامێ مێژوویەکا ئالۆز و هەڤڕکیەکا دژوارا ناڤخۆیی و ھەرێمی یە کو د ڤێ باژێڕی دا دگەهنە ئێک.
نوکە هەمی لایەن ب نەڕەوا، دخوازن خوە بکەتە خودانێ کەرکووکێ و بڕیارێ ل سەر چارەنڤێس و کاروبارێن وێ یێن کارگێڕی بدەن.
د ڤێ چوارچۆڤەیێ دا، بڕیارا ئێکەتی نیشتیمانی کوردستان بۆ دەستبەرداربوون ژ پۆستێ پارێزگاری بۆ بەرەیێ تورکمانی، پسیارێن جدی ل دۆر لۆژیکا نوینەرایەتییا سیاسییا پێکهاتەیان و پیڤەرێن دابەشکرنا دەسهەلاتی د پارێزگەھێ دا پەیدا دکەت.
سەرەڕای وێ چەندێ کو ئێکەتیێ ژ کۆما 16 کورسیێن جڤاتا ئەنجومەنێ پارێزگایێ 5 کورسی ب دەستڤە ئیناینە، بێی کورسیا کۆتایا مەسیحییان کو نێزیکی وێ حزبێ یە و دشێت وەک کورسیا شەشێ بهێتە هەژمارتن، لێ بڕیار دا وێ پۆستی ڕادەستی بەرەیێ تورکمانی بکەت کو تنێ 2 کورسی هەنە. د ڤێ هەڤکێشەیێ دا، پێکڤەژیان و سازانێ چ بهایەکێ خوە یێ وەسا نینە، چونکی یا ڕوونە ئەڤ بەخشینە یان جامێریا ئێکەتیێ ژ ئەنجامێ ئازادیێ نەبوویە، بەلکو باجەکە کو دەمێ خوە دا بۆ دانانا “رێبوار تەها” د وی پۆستێ دا گرتتیە سەر ملێن خوە و پشکەکە ژ وێ زنجیرا هەڤپەیمانییا سیاسییا دگەل خەزعەلی، کلدانی و حەلبووسی گرێدای و نوکە ژی تورکیا ژی هاتیە سەر.
ئەڤ پێنگاڤە تنێ د چوارچۆڤەیا فشارێن سیاسی یێن ناڤخۆیی و ھەرێمی دا دشێت بهێتە لێکدان. د پلا ئێکێ دا بزاڤەکە بۆ بجهئینانا داخوازیا گروپێن چەکدار یێن سەر ب ئیرانێ ڤە، ب تایبەتی قەیس خەزعەلی و ل لایێ دی ژی پاشمایێن بەعس د پێکهاتەیا سوننەدا، ب سەرۆکاتیا حەلبووسی. ڕۆلێ تورکیا ژی ل ڤێرە یێ ئاشکرایە، کو کەرکووکێ وەک جوگرافیایەکا هەستیارا هەژموونا خوە دبینیت و بەرەیا تورکمانی ژی ب درێژەپێدەرا “پارتیا بزاڤا نەتەوەپەرست” (MHP) یا تورکیا د دانیت، کو د ڕاستیدا ژی وەسا یە، چونکی زۆربەیا ئەندامێن بلند و چالاکێن وی بەرەیی د بن سێبەرا دەولەت باخچەلی و میتا تورکیادا هاتینە پەروەردەکرن و بکاردهێن.
گومان کویرتر لێ دهێن، دەمێ هوورکارتیێن ڤێ “پۆست-بەخشینێ” دهێنە خواندن. بەلگە ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەن کو رێبوار تەها پارێزگارێ نوکە یێ کەرکووکێ، ب ڕێیا پرۆسەیەکا ئاسایی یا سیاسی کورسییا خوە بجهـ نەهێلایە، بەلکو فشاران نەچار کریە دەستبەرداری پۆستێ خوە ببیت و پلا جێگرێ پارێزگارێ کەرکووکێ قبوول بکەت.
ترسا نەیارێن کورد ژ رێبوار تەهای بۆ هندێ دزڤڕیت، کو ناڤبری جوداهی د ناڤبەرا پێکهاتەیاندا نەدکر و بزاڤ دکر خزمەتا هەمیان بکەت و ژ ئاکنجیان نێزیکبوو، ئەڤێ چەندێ ژی پێگەهێ کوردان د هەلبژارتنێن داهاتوو دا، بهێزتر دکر. لەوما، ئەڤ پێنگاڤا یەکێتیێ دێ بیتە ئەگەرێ لاوازکرنا پێگەهێ کوردان ب گشتی و د بەرامبەردا ب هێزکرنا بەرەیا ئێکگرتی یا عەرەبی و تورکمانی دژی کوردان، چونکی تورکمان ب ڤێ دیارییێ خوە ب قەرزدارێن عەرەبان دزانن نەک کوردان، کو بزاڤ دهێتە کرن کورد پێ بهێنە خاپاندن.
ئەڤ گوهۆڕینە تنێ دابەشکرنەکا ڕووکەش یا پۆستان نینە، بەلکو تێکچوونا هەڤسەنگییا سیاسی یە. پێکهاتەیا کارگێڕی وەسا هاتیە دارشتن کو بڕیار پێدڤی ب رەزامەندییا پارێزگاری و هەردوو جێگرێن وی بن. ئەڤ مۆدێلە د کریاردا پۆستێ پارێزگاری بێکاریگەر دکەت. ئەگەر ئەڤە ببیتە بنەما بۆ پاشەڕۆژێ، دێ دەستێن هەر پارێزگارەکی ل کەرکووکێ هێنە گرێدان.
ئەزموونا عێراقێ پشتی 2003ێ سەلماندیە کو ئەڤ جۆرە بنەمانە، دامەزراوەیان دکەنە گۆڕەپانەکا پەکخستن و رێگریێ، نەک ئامرازەک بۆ خزمەتگوزاریێ، دروست وەکو وێ یا د سەرۆکاتیا کۆمارێدا ڕوویدای و جێگران پێگەهێ سەرۆکی کرە پۆستەکێ کارتۆنی. ئەڤ ئیفلیجییا کارگێڕی ل دویماهیێ باجا وێ خەلکێ کەرکووکێ ب هەمی پێکهاتەیێن خوە ڤە دێ دەن. ئەڤ ڕادەستکرنا پۆستێ پارێزگاری وێ چەندێ دسەلمینیت کو سەرەدەریێن سیاسی ل سەر کیستێ خواستا کوردان و ئاکنجیێن ڕەسەن یێن باژێڕی هاتینە کرن.
لایەنێ هەرە کێشەدار بەرەیێ تورکمانییە، کو خوە وەک نەیارەکێ سەرسەختێ کوردان ناساندیە و ژ دەمێ دروستبوونا وی د نۆتێن سەدێ بووری دا، هەر دەم د بەرەیێ دژی کوردان دا ل ڕێزا پێشێ بوویە. ئەڤ هەلوێستێ وێ زیانەکا زۆر گەهاندە تورکمانان ژی، چونکی هندی مژوولی دوژمنایەتیا کوردان بوویە هند مژوولی بەرەڤانیکرنێ ژ مافێن تورکمانان نەبوویە. مە زۆر گۆتێ کو پاراستنا مافێن تورکمانان ب هێرشکرنا سەر کوردان یان ژناڤبرنا یێ دی ب دەستڤەناھێن. هەر مافەکێ ڕاست بۆ تورکمانان دێ ب ڕێکا دابینکرنا مافێن هەمی نەتەوەیێن کەرکووکێ بیت. لاوازکرنا پێکهاتەیەکێ، دەرگەهی بۆ لاوازکرنا هەمیان ڤەدکەت.
ئەڤ ڕێبازە، وێ ڕاستیێ پشتگوھ دهاڤێژیت کو دبوو، کەسایەتیەکێ خودان شیان و پیشەیی یێ تورکمان کو باوەریا وی ب پێکڤەژیان و هەڤپشکییا ڕاستەقینە هەبیت، وی پۆستی وەربگریت.
مێژوویا هەڤچەرخ نیشانی مە دایە کو لایەنێ عەرەبی چ جاران نەخواستیە مافێن ڕەوا یێن کوردان ل کەرکووکێ پەسەند بکەت. پشتی 2003ێ هەر دەم دژی دەسهەلاتا پارێزگارێن کورد بووینە و پشتی 16ێ ئۆکتۆبەرا 2017ێ دەمێ دەسهەلات گرتیە دەست، سیاسەتا پەراوێزخستن و چەوساندنەکا دژوار دژی کوردان پەیرەو کریە و تاخێن کوردی ژ خزمەتگوزاریان بێبەهر کرینە.
بۆ کوردان، ئەڤە تنێ هەڤڕکی ل سەر پۆستەکێ کارگێڕی نینە. کورد نیڤەکا ئاکنجیێن کەرکووکێ پێکدئینن، ب دەهان سالە د بن گەفێن تەعریبکرن و ڕاگوهاستنێ دانە. ئەوا ئەڤرۆ روو ددەت نابیت وەک ڕێکارەکێ کارگێڕی یێ دەمکی بهێتە دیتن، بەلکو پشکەکە ژ پرۆسەیەکا بەرفرەهتر بۆ دارشتنا هەڤسەنگییا هێزێ ل کەرکووکێ ل سەر کیستێ کوردان.
سەقامگیریا کەرکووکێ ب ڕازیکرنا لایەنێن دەرەکی و ڕێککەفتنێن ژوورێن تاری ب دەستڤەناھێن، بەلکو تنێ ب ڕێککەفتنەکا دادپەروەرانە دبیت کو دانپێدانێ ب مافێ هەمیان بکەت. کەرکووک پێدڤی ب کارگێڕیەکا ب هێز و کارا هەیە، نەک سیستمەک کو ل سەر بنەمایێ گومانێ و ڤیتۆیا سیاسی هاتیە دارشتن. هەڤپشکییا ڕاستەقینە تاکە کلیله بۆ دیماهی ئێنان ب هەڤرکییا ب دەهان سالان و ڤەکرنا دەرگەهێ ئاشتی و ئارامیێ د ڤێ باژێڕی دا.
د ڤی بارودۆخێ هەستیاردا، کوردپەروەرێن هشیارێن کەرکووکێ یێن کو کوردانە هزر دکەن، دڤێت نەکەڤنە داڤا ناڤچەگەری و باژێڕچیاتیێ، ئەرکەکێ گران ل سەر ملێن وانە، پێدڤیە چارەنڤێسێ خوە بگرنە دەست و ژ ڤێ پتر ڕێ نهدەن کەس بڕیارێ ل سەر پاشەڕۆژا باژێڕ و پارێزگەھ و نفشێن وان یێن داھاتی بدەت.
