دهکۆمهنتهکا سوڤیهتا کهڤن: ل ساڵا 1947 ئارمانجا سهرهکی یا بارزانی دامهزراندنا دهولهتهکا کوردی بوو
نڤێسین: رزگار كێستهیی
جهمیل حهسهنلی نڤیسهڤان و ڤهکۆلهرێ ئازهربێجانی لساڵا 2018 ڤهکۆلینهک ب زمانێ ئازهری لسهر هێز و کهسایهتیێن کورد بهڵاڤ کریه، یێن کو پشتی کهتنا کۆمارا کوردستان پهنا بربوونه بهر سوڤیهتێ و ب تایبهتی ژی بارزانیێ نهمر و پێشمهرگێن وی. وی دن ڤیسا خوه دا گرانیا خوه دایه سهر دهکۆمهنتێن ئهرشیڤا دهولهتا سوڤیهتا بهرێ. ئهڤ ڤهکۆلینه ههر ل ههمان ساڵ ژ ئالیێ حهسهن قازی ڤه هاتیه وهرگێڕان بۆ زمانێ کوردی. ڤهکۆلین یا درێژه، لێ من چهند پهرگرافهک ژێ ههلبژارتینه و کرینه کوردیا کرمانجی ب هیڤیا مفا ژێ وهرگرتنێ.
ڤهکۆلین ب ڤی شێوێ خوارێ دهست پێدکهت:
دهمێ بارزانی و پێشمهرگێن خوه دهربازی ههرێما نهخجهوانا ئازربێجانێ بووین، وان ئهڤ جۆرێن چهکی لگهل بوون، کو دانه دهستێ ڕێڤهبهرێن سنووری: 303 تڤهنگ، 5 ڕهشاش، 55 دهمانجه، 54 نارنجۆک، 13 دووربین 13 هزار فیشهک.
ههفتیهکێ پشتی بارزانی و هێزێن خوه گهههشتینه ئازربێجان، ئهفسهرێ سنووریێ ئیرانێ باقرزاده نامهیهکێ بۆ ڕێڤهبهریا سنووری یا دهولهتا سوڤیهتێ ل نهخجهوان ڤڕێدکهت کو بارزانی و پێشمهرگێن وی بزڤڕیننهڤه و ڕادهستی وان بکهن، لێ سوڤیهت پووته نادهته ڤێ داخوازێ.
د ڤی دهمی دا بارزانی داخواز ژ دهولهتا سوڤیهتی دکهت، کو چهند مهههکا هێزێن وی ڤهخهوینن تا کو ئهو خوه ڕێک دئێخنهڤه و هاریکاریا وان بکهن و ڕێکێ بدهنێ دا کو بزڤڕنهڤه کوردستانێ و ل دژی ڕژێما داگیرکهرا ئیرانێ شهڕی بکهن. چاڤێ دهولهتا سوڤیهتی ژی لێ بوو کو بڕێکا بارزانی و هێزێن وی بشێن ئینگلیزی ل ئیراقێ بشکێنن و ب وێ ڕێکێ خوه بگههیننه پهترۆلا مۆسل و ئاڤێن گهرم ل کهنداڤێ. بهلێ وەسا دیاره کو ئارمانجێن بارزانی و یێن سوڤیهتێ ژێک جودا بوون. چونکی دهولهتا سوڤیهتی دیاردکهت کو ل گۆرهی پێزانیێن وانێن ههواڵگیری و وان شرۆڤه و ڤهکۆلینێن وان کرین و گههشتینه وان، ئارمانجا ههره سهرهکیا بارزانی دامهزراندنا دهولهتهکا کوردی یه.
ژبهر هندێ ژی بارزانی و هێزێن وی، ل سهر پێشنیارا وهزیرێ ئاسایشێ ڤیکتۆر ئاباکۆمۆڤ، ژ خهلکێ نهجخهوان تێنه جودا کرن و ل جههکی تێنه کۆمکرن.
پشتی بارزانی زانی کو سوڤیهت ڕێکێ نادهتێ ئهو و هێزێن خوه بزڤڕنهڤه کوردستانێ و شهڕێ ڕژێما ئیرانێ بکهن، ئهو پێشنیار دکهت کو ل ههرێما ( نوراشهن )، یا کو دکهڤیته باکوورێ ئازربێجانێ ل سهر سنوورێ ناڤبهرا ئهرمهنستان و ترکی، ڕێڤهبهریهکا ئوتونۆمی یا کوردی ژ بۆ وان بێته دامهزراندن.
ههر ل ساڵا 1947 وهزیرێ ئاسایشێ ئاباکۆمۆڤ، گهنهرال سۆدا پۆلاتۆڤێ بهرپرسێ پشکا دژی جاسوسیێ، کو دههمان دهم دا بهرپرس بوو ژ هێزێن کوردان، ڕادسپێریت کو بارزانی ئاگههدار بکهت کو ئهو دێ وهک پهنابهرێن سیاسی هێنه وهرگرتن و پێشمهرگێن وی دێ ل ئوزبهکستانێ هێنه ئاکنجی کرن و ئهو و پشکهک ژ ئهفسهرێن پێشمهرگهی ژی دێ ل ئهنستیتویێن لهشکهری و ئهکادمیێن دهولهتێ هێنه وهرگرتن ژ بۆ خواندن و پهروهردهکرنێ.
ل رۆژا 9/8/1948 بارزانی لگهل پێشمهرگێن خوه هاتنه ڤهگوهاستن بۆ کۆمارا ئوزبهکستان. لێ دیاره ئهو سۆزێن دهولهتێ داینه وان ههمی نههاتنه بجی ئینان. ژبهر هندێ بارزانی ل دوماهیا وێ ساڵێ، پشتی کو شیای سهرۆک کۆمارێ ئوزبهکستان ئۆسمان یوسپۆڤ ببینیت، وی داخواز ژێ کر کو 5 ژ ئهفسهرێن پێشمهرگهی بێنه ڤڕێکرن بۆ خواندنێ ل ئهنستیتویا پارتیا کومۆنیست ل تاشکهند و پێشمهرگێن دی ژی د ناڤ سهربازگههێن کۆمارێ دا بێنه پهروهردهکرن ل سهر فرۆکهڤانیا جهنگی، بکارئینانا تانگ و زرێپۆشان و زانستێن ههواڵگیریێ، و دهرفهتی ژی بدهنه بارزانی کو ستالینی ببینیت.
لێ مخابن شوونا ڤێ، ل ساڵا 1949 وهزیرێ کارێن ناڤخوه سێرگی کرۆگلۆڤ بۆ ستالینی پێشنیارکر، کو نههێلن بارزانی و پێشمهرگێن وی ل جههکی بکۆم بمینن، چونکی هۆسا ئهو جهێ مهترسیێ نه بۆ دهولهتێ. دڤێت ئهو ژ ههڤ بێنه بهڵاڤکرن دا کو کونترۆلا بارزانی ل سهر هێزێن وی نهمینیت و ئهو بکهڤنه دبن کۆنترۆلا دهولهتێ دا.
ئهڤێن ل سهری هندهک پهرگرافێن بژاره بوون ژ وێ ڤهکۆلینا درێژ، کو من ب پێدڤی دیت وان وهرگێڕمه سهر کرمانجی/بههدینی و کۆمکهمه سهرێک و دانمه بهرچاڤێن خواندهڤانێن هێژا، بهیڤیا مفا وهرگرتنێ.
